Wstęp
Telefon do nieznajomej osoby, odezwanie się na zebraniu albo obiad ze współpracownikami mogą wywoływać napięcie. Jednak gdy obawa przed oceną zaczyna decydować o tym, z kim rozmawiasz, gdzie wychodzisz i z jakich możliwości rezygnujesz, warto przyjrzeć się jej bliżej. Fobia społeczna potrafi znacznie ograniczyć codzienność, ale można ją skutecznie leczyć. W PsychoMedic pomagamy zrozumieć trudności i dobrać pomoc do potrzeb pacjenta — od konsultacji po psychoterapię i, jeśli jest wskazana, opiekę psychiatryczną.
Z tego artykułu dowiesz się:
- co to jest fobia społeczna i czym różni się od nieśmiałości;
- jakie objawy lęku społecznego warto skonsultować ze specjalistą;
- jak wygląda diagnoza oraz leczenie u dorosłych, dzieci i młodzieży;
- na czym polega psychoterapia i kiedy lekarz rozważa leki;
- jak wspierać siebie na co dzień i gdzie uzyskać pomoc w PsychoMedic.
Czym jest fobia społeczna (socjofobia)?
Fobia społeczna, nazywana również socjofobią lub zaburzeniem lęku społecznego, wiąże się z silną, utrzymującą się obawą przed sytuacjami, w których człowiek może zostać oceniony przez innych. Najczęściej chodzi o przewidywane zawstydzenie, odrzucenie albo kompromitację. Osoba może doskonale wiedzieć, co chce powiedzieć, a mimo to bać się, że głos zacznie jej drżeć i wszyscy to zauważą.
Potoczne określenie strach przed ludźmi nie oddaje całego problemu. Często człowiek pragnie bliskości, rozmowy i uczestniczenia w życiu grupy, jednak lęk przed oceną innych utrudnia mu działanie. Zaburzenie lęku społecznego należy do zaburzeń lękowych. O potrzebie pomocy świadczy przede wszystkim cierpienie i wpływ objawów na życie, a nie to, jak towarzyska wydaje się dana osoba.
Jakie są objawy fobii społecznej?
Objawy obejmują myśli, reakcje ciała oraz zachowanie. Co więcej, mogą pojawiać się jeszcze przed spotkaniem i utrzymywać po jego zakończeniu, gdy człowiek wielokrotnie analizuje własne słowa. Nie trzeba doświadczać wszystkich poniższych trudności, aby zgłosić się na konsultację.
- W myślach: przewidywanie krytyki, obawa przed ośmieszeniem, skupianie się na własnych pomyłkach i przekonanie, że inni dostrzegają każdy przejaw zdenerwowania.
- W ciele: czerwienienie się, pocenie, kołatanie serca, drżenie rąk lub głosu, nudności i uczucie napięcia.
- W zachowaniu: unikanie kontaktów społecznych, odwoływanie spotkań, milczenie mimo chęci zabrania głosu lub szybkie opuszczanie sytuacji.
- W sposobach ukrywania lęku: przygotowywanie każdego zdania, zasłanianie twarzy albo patrzenie w telefon, żeby ograniczyć kontakt. Takie strategie mogą chwilowo uspokajać, a jednocześnie utrwalać obawy.
Z zewnątrz osoba z socjofobią może wyglądać na opanowaną. Dlatego brak widocznego zdenerwowania nie wyklucza dużego wysiłku, jaki wkłada w zwykłą rozmowę.

W jakich sytuacjach najczęściej ujawnia się fobia społeczna?
U jednych osób największą trudnością jest lęk przed wystąpieniami publicznymi. U innych objawy dotyczą wielu codziennych kontaktów. Warto zwrócić uwagę na to, czy pojawiają się wtedy, gdy można zostać zauważonym lub ocenionym, nawet jeśli otoczenie jest przyjazne.
- Rozmowy: poznawanie nowych osób, telefonowanie, randki czy zadawanie pytań sprzedawcy. Strach przed rozmową z ludźmi może dotyczyć również znajomych.
- Szkoła i praca: odpowiedź przy tablicy, rozmowa rekrutacyjna, prezentacja projektu lub zabranie głosu podczas spotkania zespołu.
- Bycie obserwowanym: jedzenie w restauracji, podpisywanie dokumentu przy kimś albo wykonywanie zadania pod czyimś spojrzeniem.
- Wyrażanie potrzeb: odmowa, reklamacja, prośba o wyjaśnienie czy powiedzenie, że czyjeś zachowanie jest niekomfortowe.
To, że ktoś sprawnie prowadzi prezentację zawodową, nie oznacza, że równie swobodnie czuje się podczas niezobowiązującej rozmowy. Obszary lęku mogą być bardzo różne.
Jakie są przyczyny fobii społecznej?
Przyczyny fobii społecznej zwykle są złożone. Znaczenie może mieć zarówno biologiczna podatność na lęk, jak i temperament oraz doświadczenia społeczne. Nie da się sprowadzić problemu do jednego wydarzenia ani automatycznie przypisać odpowiedzialności rodzicom.
- Predyspozycje rodzinne: dziedziczona podatność może zwiększać ryzyko, ale nie oznacza, że zaburzenie na pewno się rozwinie.
- Temperament: większa ostrożność wobec nowości i silniejsze reagowanie napięciem mogą sprzyjać trudnościom w określonych warunkach.
- Doświadczenia: wyśmiewanie, odrzucenie przez grupę, przemoc rówieśnicza czy dotkliwa krytyka mogą wpływać na oczekiwanie kolejnych przykrych reakcji.
- Uczenie się unikania: rezygnacja ze spotkania przynosi ulgę, dlatego łatwo ją powtórzyć. Z czasem coraz trudniej sprawdzić, czy przewidywany scenariusz rzeczywiście by się wydarzył.
W terapii ważne jest więc poznanie zarówno historii trudności, jak i mechanizmów, które podtrzymują je obecnie. Dzięki temu można pracować nad tym, na co pacjent ma dziś wpływ.
Fobia społeczna a nieśmiałość i introwertyzm – jakie są różnice?
Nie każdy, kto woli kameralne spotkania albo potrzebuje czasu, aby otworzyć się w nowej grupie, ma zaburzenie. Introwertyzm jest cechą osobowości, a nie rozpoznaniem klinicznym. Przy odróżnianiu go od socjofobii znaczenie ma powód ograniczania kontaktów i cena, jaką człowiek za to płaci.
- Nieśmiałość: początkowe skrępowanie może zmniejszać się wraz z poznawaniem ludzi; nie musi prowadzić do znacznego ograniczenia życia.
- Introwertyzm: człowiek może preferować spokojniejsze aktywności i mniej intensywne kontakty, a jednocześnie swobodnie komunikować swoje potrzeby.
- Fobia społeczna: lęk i unikanie powodują cierpienie albo utrudniają realizowanie ważnych celów, nawet gdy osoba bardzo chce być z innymi.
Introwertyk może mieć fobię społeczną, podobnie jak osoba o dużej potrzebie kontaktów. Pomoc ma przywracać swobodę wyboru, bez narzucania konkretnego sposobu spędzania czasu.
Jak fobia społeczna wpływa na codzienne życie?
Fobia społeczna u dorosłych może wpływać na wybór pracy, rozwój relacji i załatwianie codziennych spraw. Niekiedy człowiek przez lata organizuje życie tak, żeby omijać sytuacje budzące obawę. Otoczenie widzi wtedy odmowę awansu lub kolejne odwołane spotkanie, ale nie dostrzega lęku stojącego za decyzją.
- W pracy można rezygnować z prezentowania dobrych pomysłów, proszenia o pomoc lub ubiegania się o stanowisko odpowiadające kwalifikacjom.
- W relacjach mogą pojawiać się samotność, trudność w inicjowaniu znajomości i przekonanie, że inni nie są zainteresowani kontaktem.
- W codziennych sprawach problemem bywa umówienie wizyty, rozmowa z urzędnikiem albo wyjaśnienie nieporozumienia.
Przykładowo pracownik może świetnie przygotować projekt, a następnie oddać jego prezentację innej osobie, bo obawia się pytań. Celem pomocy będzie odzyskanie możliwości pokazania swojej pracy, zgodnie z jego potrzebami i w uzgodnionym tempie.
Jak wygląda diagnoza fobii społecznej?
Diagnoza fobii społecznej opiera się na wywiadzie i ocenie funkcjonowania. Specjalista pyta o sytuacje wywołujące lęk, przewidywane zagrożenia, unikanie oraz wpływ objawów na życie. Ocenia, czy nasilenie lęku jest nieproporcjonalne do rzeczywistego zagrożenia. Sprawdza też, czy trudności nie mają innego podłoża lub nie współwystępują z dodatkowymi problemami.
- Omawia początek, czas trwania i nasilenie objawów, a także to, z jakich aktywności pacjent rezygnuje.
- Uwzględnia stan zdrowia, przyjmowane leki i substancje mogące nasilać napięcie; w razie potrzeby zaleca dalszą ocenę medyczną.
- Może zastosować kwestionariusze, np. SPIN lub skalę Liebowitza, które pomagają ocenić nasilenie trudności i późniejsze zmiany.
Wynik internetowego quizu lub testu dotyczącego fobii społecznej nie potwierdza ani nie wyklucza rozpoznania. Więcej wniesie konsultacja psychologiczna lub konsultacja u psychiatry. W kryteriach DSM-5-TR uwzględnia się utrzymywanie objawów przez co najmniej sześć miesięcy, ale z prośbą o wsparcie nie trzeba czekać tak długo.
Jak leczyć fobię społeczną?
Leczenie lęku społecznego dobiera się do nasilenia objawów, wieku, innych trudności i preferencji pacjenta. W przypadku dorosłych szczególnie dobrze udokumentowaną metodą jest indywidualna terapia poznawczo-behawioralna opracowana dla tego zaburzenia. Nie każda osoba potrzebuje leków, a połączenie metod powinno wynikać z oceny klinicznej.
Psychoterapia fobii społecznej pomaga zmieniać sposób interpretowania sytuacji oraz ograniczać zachowania podtrzymujące lęk. Z kolei farmakoterapia fobii społecznej może być rozważana m.in. zgodnie z preferencjami pacjenta, przy nasilonych objawach lub niewystarczającej poprawie po psychoterapii. Monitorowanie postępów pozwala sprawdzać, czy pomoc przekłada się na codzienne życie, i w razie potrzeby modyfikować plan.
W PsychoMedic możliwa jest współpraca psychiatry, psychologa i psychoterapeuty. Dzięki temu pacjent wymagający kilku form pomocy może korzystać z wiedzy zespołu. Już podczas pierwszej wizyty warto ustalić konkretny cel, na przykład samodzielne telefonowanie lub częstsze zabieranie głosu w pracy.
Na czym polega terapia poznawczo-behawioralna fobii społecznej?
Terapia poznawczo-behawioralna fobii społecznej łączy rozmowę z ćwiczeniami. Terapeuta pomaga zrozumieć, jak przewidywanie krytyki, skupianie się na własnym zdenerwowaniu i unikanie wpływają na siebie. Następnie pacjent stopniowo sprawdza swoje przekonania w uzgodnionych sytuacjach.
- Rozpoznaje automatyczne przewidywania, np. że każda pauza w rozmowie zostanie odebrana jako brak wiedzy.
- Uczy się kierować uwagę na rozmówcę i przebieg kontaktu, zamiast stale sprawdzać, czy wygląda na zdenerwowanego.
- Podejmuje stopniowane ćwiczenia w sytuacjach społecznych i ogranicza strategie, które mają ukrywać lęk.
- Porównuje obawy z tym, co faktycznie się wydarzyło, oraz przygotowuje sposoby reagowania na ewentualny nawrót trudności.
Przykładowo ćwiczeniem może być zadanie jednego pytania podczas zebrania bez wielokrotnego układania go w myślach. Potem terapeuta i pacjent omawiają doświadczenie.
Jakie leki stosuje się w leczeniu fobii społecznej?
Leki na fobię społeczną dobiera lekarz po ocenie objawów, stanu zdrowia i możliwych interakcji. U dorosłych często stosuje się leki z grupy SSRI, np. sertralinę lub escitalopram. W określonych sytuacjach psychiatra może rozważyć inne rozwiązanie, np. wenlafaksynę z grupy SNRI. Dobór preparatu wymaga indywidualnej decyzji.
- Efekt rozwija się stopniowo; brak natychmiastowej ulgi nie oznacza automatycznie nieskuteczności leczenia.
- Działania niepożądane i zmiany samopoczucia należy omawiać z lekarzem, szczególnie na początku terapii i po zmianie dawki.
- Benzodiazepiny nie są zalecane jako rutynowe leczenie socjofobii; wiążą się m.in. z ryzykiem zależności.
- Leków nie należy odstawiać nagle ani samodzielnie modyfikować dawkowania. Zakończenie leczenia wymaga uzgodnionego planu.
Nazwa „lek przeciwdepresyjny” nie oznacza, że u pacjenta koniecznie rozpoznano depresję — te preparaty mają również zastosowanie w leczeniu zaburzeń lękowych. Konsultacja psychiatryczna w PsychoMedic pozwala omówić korzyści, ograniczenia oraz wątpliwości związane z proponowanym leczeniem.
Jak samodzielnie radzić sobie z objawami fobii społecznej?
Jeśli zastanawiasz się, jak pokonać lęk społeczny, zacznij od niewielkiego, powtarzalnego działania. Duże znaczenie ma regularność oraz sprawdzanie, co rzeczywiście wydarza się w kontakcie z ludźmi. Samopomoc może wspierać leczenie, lecz przy wyraźnym ograniczeniu codzienności warto korzystać z pomocy specjalisty.
- Wybierz mały krok: krótkie pytanie w sklepie, przywitanie sąsiada lub jedno zdanie wypowiedziane podczas spotkania.
- Oddziel przewidywania od obserwacji: zapisz, czego się obawiasz, a po sytuacji zanotuj konkretne zachowania innych osób.
- Kieruj uwagę na rozmowę: spróbuj zauważyć treść wypowiedzi rozmówcy, zamiast bez przerwy kontrolować własny głos czy dłonie.
- Zadbaj o podstawy: sen, ruch i ograniczenie nadmiaru kofeiny mogą wspierać regulowanie napięcia; alkohol nie jest bezpiecznym sposobem oswajania kontaktów.
- Doceniaj podjęte próby: rozmowa może być wartościowym doświadczeniem nawet wtedy, gdy towarzyszy jej zdenerwowanie.
To również odpowiedź na pytanie, jak radzić sobie z fobią społeczną między sesjami: realizować uzgodnione ćwiczenia i omawiać trudności bez obwiniania siebie. Jeżeli zadanie okazuje się zbyt obciążające, warto dostosować je z terapeutą.
Fobia społeczna u dzieci i młodzieży – jak ją rozpoznać?
Fobia społeczna u dzieci bywa opisywana jako nieśmiałość, niechęć do przedszkola lub szkoły czy trudność w odzywaniu się przy obcych. Z kolei fobia społeczna u młodzieży może wiązać się z rezygnowaniem z kontaktów rówieśniczych i silnym lękiem przed kompromitacją. Warto patrzeć na zmianę funkcjonowania i przeżywane cierpienie, zamiast oceniać dziecko wyłącznie po liczbie znajomych.
- Niepokoić mogą powtarzające się bóle brzucha przed szkołą, odmowa udziału w zajęciach i nasilony lęk przed odpowiedzią ustną.
- Sygnałem bywa chęć dołączenia do grupy połączona z wycofaniem, płaczem, zamieraniem albo szukaniem stałej obecności rodzica.
- Trzeba sprawdzić, czy dziecko nie doświadcza przemocy rówieśniczej; rzeczywiste zagrożenie wymaga ochrony i reakcji dorosłych.
- Pomoc obejmuje zwykle terapię dostosowaną do wieku oraz współpracę z opiekunami, a w razie potrzeby także ze szkołą. Leków nie zaleca się rutynowo jako leczenia socjofobii u dzieci i młodzieży.
Nie należy zawstydzać dziecka ani zmuszać go do występów. W PsychoMedic wsparcie może zaplanować m.in. psycholog dziecięcy i młodzieży lub psychiatra dzieci i młodzieży. Dobór specjalisty warto dopasować do wieku i rodzaju trudności.
Fobia społeczna a inne zaburzenia psychiczne
Lęk społeczny może współwystępować z innymi problemami, dlatego diagnoza powinna obejmować więcej niż samą niechęć do spotkań. Ważne jest również ustalenie, które trudności pojawiły się wcześniej i co obecnie najbardziej ogranicza życie.
- Depresja: obniżony nastrój i utrata zainteresowań mogą nakładać się na izolowanie się z obawy przed oceną.
- Ataki paniki: mogą pojawiać się w sytuacjach społecznych; sam napad nie oznacza jednak automatycznie odrębnego zaburzenia panicznego.
- ADHD lub spektrum autyzmu: mogą współwystępować z socjofobią, ale ich objawów nie należy automatycznie tłumaczyć lękiem społecznym.
- Używanie substancji: próby dodawania sobie odwagi mogą prowadzić do kolejnych trudności, które również trzeba uwzględnić w pomocy.
Zespołowa opieka ułatwia dobranie wsparcia do takiego złożonego obrazu. Pacjent powinien wiedzieć, nad czym pracuje z poszczególnymi specjalistami i jak łączą się proponowane działania.
Czy fobię społeczną można całkowicie wyleczyć?
Pytanie, czy fobia społeczna jest uleczalna, często pojawia się po wielu latach trudności. Możliwe są duża poprawa, odzyskanie swobody funkcjonowania i remisja, czyli stan, w którym objawy nie spełniają już kryteriów zaburzenia. Nie można jednak zagwarantować identycznego przebiegu ani trwałego ustąpienia wszystkich obaw u każdej osoby.
Warto mierzyć postęp konkretnymi zmianami: podjęciem rozmowy, uczestnictwem w spotkaniu lub mniejszą potrzebą unikania. Naturalna trema może pojawiać się również po skutecznym leczeniu. Nie przekreśla to uzyskanych efektów. Dobrze przygotowane zakończenie terapii obejmuje rozpoznawanie sygnałów pogorszenia i plan dalszego działania.
Gdzie szukać pomocy w leczeniu fobii społecznej?
W PsychoMedic nie musisz przygotowywać idealnego opisu problemu; wystarczy wskazać jedną sytuację, która ostatnio była szczególnie trudna.
W PsychoMedic stawiamy na poziom opieki, jakiego pacjenci oczekują od najlepszych specjalistów w Polsce, szczególnie psychiatrów. Znaczenie mają dla nas wysokie kwalifikacje każdego specjalisty, doświadczenie kliniczne oraz sposób kontaktu z pacjentem. Nasz zespół obejmuje profesorów, doktorów i lekarzy pełniących funkcje ordynatorów, którzy łączą konsultacje z doświadczeniem pracy w ośrodkach klinicznych i na oddziałach szpitalnych.
- Sprawdzamy kompetencje przed rozpoczęciem współpracy: weryfikujemy dokumenty, kwalifikacje i przygotowanie merytoryczne kandydatów.
- Pracujemy zespołowo: specjaliści mogą konsultować złożone problemy i współtworzyć plan pomocy, gdy pacjent tego potrzebuje.
- Dbamy o rozwój zawodowy i superwizję: omawianie pracy z doświadczonymi specjalistami wspiera jakość prowadzonej pomocy.
- Udostępniamy informacje o opiece: przed wyborem wizyty możesz poznać PsychoMedic i sprawdzić cennik.
PsychoMedic opisuje swoją rolę jako pioniera rozwijania w Polsce modelu, który łączy pracę zespołową, nadzór kliniczny i systemową kontrolę jakości. Dla pacjenta oznacza to nacisk na spójność diagnozy, zaleceń i dalszego wsparcia.
Podsumowanie
Fobia społeczna może ograniczać życie, ale dostępne są metody, które pomagają odzyskiwać swobodę w relacjach, nauce i pracy. Nie musisz najpierw samodzielnie przełamać lęku, aby zasługiwać na wsparcie. Pierwsza konsultacja może być właśnie miejscem, w którym spokojnie opowiesz o tym, co dotąd było trudne do wypowiedzenia.
Skorzystaj z pomocy psychologa, psychiatry lub psychoterapeuty w PsychoMedic. Nasz zespół pomoże ocenić objawy i zaplanować dalsze kroki, z uwzględnieniem Twoich potrzeb.
Zadzwoń na infolinię 736 36 36 36 i umów konsultację dla siebie lub bliskiej osoby.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
To zaburzenie związane z silnym lękiem przed oceną w sytuacjach społecznych, powodujące cierpienie lub istotne ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu.
Tak, w powszechnym użyciu są synonimami. Stosuje się również określenie „zaburzenie lęku społecznego”.
Mogą nimi być narastające zamartwianie się przed spotkaniami, obawa przed kompromitacją i coraz częstsze rezygnowanie z kontaktów. Nie istnieje jedna stała kolejność objawów.
Może milczeć, odwoływać spotkania lub unikać sytuacji, w których będzie obserwowana. Może też uczestniczyć w nich pozornie swobodnie, mimo dużego napięcia.
Najczęściej negatywnej oceny, ośmieszenia, odrzucenia albo zauważenia objawów zdenerwowania. Obawy dotyczą tego, jak zostaną odebrane przez innych.
W socjofobii lęk jest uporczywy i powoduje cierpienie lub wyraźnie utrudnia życie. Sama powściągliwość w nowej grupie nie wystarcza do rozpoznania.
Tak. Preferowanie spokojniejszych kontaktów i lęk przed oceną to różne zjawiska, które mogą występować jednocześnie.
Zwykle rozwija się przy współudziale podatności biologicznej, temperamentu i doświadczeń. Unikanie oraz nadmierna koncentracja na własnym zachowaniu mogą podtrzymywać trudności.
Dziedziczna podatność może mieć znaczenie, jednak nie przesądza o rozwoju zaburzenia. Istotne są także środowisko i doświadczenia danej osoby.
Tak, silny lęk w sytuacji społecznej może przybrać postać napadu paniki. Specjalista ocenia, czy występuje również odrębne zaburzenie paniczne.
Poprzez wywiad, ocenę objawów i ich wpływu na funkcjonowanie oraz sprawdzenie innych możliwych przyczyn. Kwestionariusze mogą uzupełniać ten proces.
Istnieją narzędzia oceniające nasilenie lęku społecznego, ale sam wynik testu nie stanowi diagnozy. Powinien być interpretowany w kontekście rozmowy ze specjalistą.
Zwykle wykorzystuje się psychoterapię, szczególnie CBT ukierunkowaną na lęk społeczny. W zależności od potrzeb i preferencji lekarz może również zalecić farmakoterapię.
Możliwe są znaczna poprawa i remisja. Efekt zależy od wielu czynników, dlatego nie można obiecać jednakowego wyniku każdemu pacjentowi.
U dorosłych szczególnie mocne podstawy naukowe ma indywidualna CBT opracowana dla tego zaburzenia. Dobór leczenia powinien uwzględniać sytuację konkretnego pacjenta.
Tak. Pracuje się w niej m.in. nad interpretowaniem reakcji innych, skupianiem uwagi i stopniowym ograniczaniem unikania poprzez ćwiczenia.
Nie zawsze. U części pacjentów odpowiednią formą pomocy jest psychoterapia. Wskazania do leków ocenia lekarz wspólnie z pacjentem.
U dorosłych często wybiera się SSRI, np. sertralinę lub escitalopram. Możliwe są także inne leki; preparat i dawkowanie ustala lekarz.
Nasilenie objawów może się zmieniać, jednak u wielu osób problem utrzymuje się bez leczenia. Jeśli ogranicza życie, warto zgłosić się po pomoc.
Zwykle wymaga miesięcy, choć czas jest indywidualny. Przykładowe protokoły CBT dla dorosłych obejmują około 14–16 spotkań; inne potrzeby mogą wydłużać terapię.
Zacznij od krótkich, możliwych do powtórzenia kontaktów i skupiaj się na treści rozmowy. Przy silnych objawach zaplanuj ćwiczenia z terapeutą.
Tak, szczególnie rozmowy rekrutacyjne, wystąpienia, współpracę i wyrażanie potrzeb. Nie jest to dowód braku wiedzy czy kompetencji zawodowych.
Warto skonsultować utrwalony lęk przed oceną, unikanie rówieśników lub szkoły i dolegliwości pojawiające się przed sytuacjami społecznymi. Konieczna jest ocena kontekstu rozwojowego.
Tak. W takiej sytuacji plan pomocy powinien uwzględniać oba problemy, ich nasilenie i wzajemny wpływ.
Tak, psychoterapia może być prowadzona zdalnie po ocenie, czy taka forma odpowiada potrzebom pacjenta. Nadal ważne są ćwiczenia między sesjami.
Do psychiatry, a w przypadku dziecka — psychiatry dzieci i młodzieży. Pomoc można też rozpocząć u psychologa lub psychoterapeuty; nie są to zawody lekarskie.